कोरोनानंतर पुन्हा लॉकडाऊनची शक्यता? इराण युद्धामुळे जगभरात इंधन संकट; सरकारांची पूर्वतयारी सुरू
जगाने नुकताच COVID-19 चा कठीण काळ अनुभवला असताना आता पुन्हा एकदा लॉकडाऊनसारखी परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. यामागचं मुख्य कारण म्हणजे मध्यपूर्वेत सुरू असलेलं Iran–Israel conflict आणि त्यातून निर्माण झालेलं जागतिक इंधन संकट.
सध्या इराणने जागतिक तेल वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा असलेला Strait of Hormuz हा समुद्री मार्ग अंशतः बंद केल्याने परिस्थिती गंभीर बनली आहे. या मार्गातून जगातील जवळपास २०% कच्चं तेल वाहतूक केलं जातं. त्यामुळे भारतासह अनेक देशांमध्ये इंधनाचा तुटवडा जाणवू लागला आहे.
इंधन दरवाढ आणि महागाईचा फटका
युद्धामुळे कच्च्या तेलाचे दर ११२ डॉलर प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचले आहेत. अमेरिकेत पेट्रोलचे दर ५ डॉलर प्रति गॅलनपर्यंत गेले आहेत. याचा थेट परिणाम वाहतूक खर्चावर होत असून, सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनातील वस्तू महाग होत चालल्या आहेत.
इंधन महागल्याने शेतीवरही मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. खतांचा पुरवठा मोठ्या प्रमाणात आखाती देशांवर अवलंबून असल्याने अन्नधान्य उत्पादन खर्च वाढणार आणि परिणामी अन्नपदार्थांच्या किंमती वाढू शकतात.
हवाई सेवा आणि प्रवासावर निर्बंध
इंधन टंचाईचा परिणाम हवाई सेवांवरही झाला आहे. अनेक विमान कंपन्यांनी उड्डाणे कमी करण्यास सुरुवात केली आहे. काही देशांनी नागरिकांना अनावश्यक प्रवास टाळण्याचे आवाहन केले आहे—ज्याची आठवण कोरोनाच्या सुरुवातीच्या काळाची करून देते.
अनेक देशांत रेशनिंग सुरू
जपानमध्ये इंधन रेशनिंग सुरू करण्यात आले आहे, तर बांगलादेश, श्रीलंका आणि फिलिपाईन्समध्ये पेट्रोलसाठी मोठ्या रांगा लागल्या आहेत. ऑस्ट्रेलियानेही नागरिकांना प्रवास कमी करण्याचे निर्देश दिले आहेत.
भारतासाठी ही परिस्थिती अधिक संवेदनशील आहे कारण देशातील सुमारे ८०% कच्चं तेल हे होर्मुझ मार्गे येतं.
आंतरराष्ट्रीय उपाययोजना
International Energy Agency ने या संकटावर मात करण्यासाठी १० सूत्री योजना जाहीर केली आहे. त्यामध्ये खालील उपाय सुचवले आहेत:
- वाहन वापरावर मर्यादा (नंबर प्लेटनुसार दिवस ठरवणे)
- महामार्गांवर वेगमर्यादा कमी करणे
- विमान प्रवास टाळणे
- घरून काम (Work From Home) प्रोत्साहन
- गॅसऐवजी इलेक्ट्रिक उपकरणांचा वापर
लॉकडाऊनची शक्यता किती?
सध्या तरी कोणत्याही देशाने अधिकृतपणे लॉकडाऊन जाहीर केलेले नाही. मात्र परिस्थिती बिघडल्यास “आंशिक लॉकडाऊन” किंवा निर्बंध लागू होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. विशेषतः इंधन बचत आणि पुरवठा नियंत्रणासाठी सरकार कठोर पावले उचलू शकतात.
निष्कर्ष
इराण युद्धामुळे निर्माण झालेलं इंधन संकट हे केवळ आर्थिक नाही तर सामाजिक आणि राजकीय परिणाम घडवू शकणारं आहे. परिस्थिती नियंत्रणात न आल्यास जग पुन्हा एकदा निर्बंधांच्या दिशेने जाऊ शकतं. त्यामुळे नागरिकांनी सध्या सावध राहणं, अनावश्यक प्रवास टाळणं आणि ऊर्जा बचतीकडे लक्ष देणं गरजेचं ठरणार आहे.
